Eco Park Nurpur Travel Guide | Forest Trails, Silence & Memories

Through the same lane by which I had earlier entered the city from the main road on one side and reached the fort, I now came out onto the main road on the other side of Nurpur city. On this side is the Nurpur bus stand. Here I asked for directions to Nurpur’s Eco Park. A local shopkeeper told me to ask the bus conductor—if the bus dropped me near the Eco Park, that would be fine; otherwise, it wasn’t very far on foot either.

I decided to walk. A little ahead, after turning onto the Kangra road, the gate of the Eco Park appears. Near the gate, there is also a signboard of Khushinagar village. After buying a ticket for 10 rupees, I went inside. The park has been developed by the Forest Department of the Himachal Pradesh government. The entry gate of Eco Park is quite beautifully made, but the first glimpse inside is somewhat disappointing, as the lack of regular maintenance is evident.

I begin walking along the park’s pathways and soon find myself in a small forest filled with tall trees and dense bushes. It is a place worth visiting for nature lovers. Inside, there is complete silence. Perhaps it is because of this very silence that more couples come here than nature enthusiasts. I take a few photographs of trees and flowers and continue moving forward along the winding paths.

In some families in Rajasthan, when senior male members of the household (such as the father-in-law or elder brother-in-law) pass by, the daughter-in-law stands facing the wall. A couple was talking nearby. Hearing the sound of my footsteps, the girl turned her face to the other side, and as I walked past, she kept her back towards me, as if

she did not want any stranger to see her face. For a moment, I felt as though I had entered the place as a lone “elder brother-in-law.”

After taking a brief round of the Eco Park, I returned to the road. I signaled to a bus coming from Kangra, and it stopped. When I asked the conductor, he told me the bus was going to Jasur. I bought a ticket for Jasur. As soon as I got down at Jasur, I easily found a bus going towards Talwara.

On the way, memories of my student days came back to me, because students from several villages were returning home by bus after school. The number of girls was more than that of boys. They were buying tickets worth five rupees each. In our days, there used to be no separate student

ticket. All those conductors and drivers also came to mind, in whose buses we had once traveled during our years of study.

On the way, the bus takes a break of about ten minutes at Fatehpur. Soon after, the bus reaches Talwara. The sun has already set. I start walking towards my home.

And here my journey to Nurpur comes to an end. We will meet again soon with a new journey.

To read Previous Part Click Here

To read Very First Part of This series Click Here

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

हिंदी  में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

ईको पार्क, नूरपुर

नूरपुर शहर की जिस गली से मैं शहर के एक ओर से मुख्य सड़क से अंदर दाखिल होकर किले तक
पहुँचा था, उसी गली से अब मैं शहर के दूसरे छोर की ओर निकलकर मुख्य सड़क पर आ गया। इसी तरफ नूरपुर का बस अड्डा स्थित है। यहाँ मैंने नूरपुर के ईको पार्क का रास्ता पूछा। एक स्थानीय दुकानदार ने बताया कि बस वाले से पूछ लेना, अगर ईको पार्क के आगे उतार दे तो ठीक, वैसे पैदल भी ज़्यादा दूर नहीं है।

मैंने पैदल ही जाने का फैसला किया। थोड़ा आगे कांगड़ा वाली सड़क पर एक मोड़ मुड़ते ही ईको पार्क का गेट दिखाई देता है। गेट के पास ही खुशी नगर गांव का बोर्ड भी लगा हुआ है। 10 रुपये की टिकट लेकर मैं अंदर प्रवेश करता हूँ। यह पार्क हिमाचल प्रदेश सरकार के वन विभाग द्वारा विकसित किया गया है। प्रवेश द्वार तो काफ़ी सुंदर बनाया

गया है, लेकिन अंदर की पहली झलक थोड़ी निराश करती है, क्योंकि लगातार देखरेख की कमी साफ़ नज़र आती है।

मैं पार्क की पगडंडियों पर चलने लगता हूँ और ऊँचे-लंबे पेड़ों तथा झाड़ियों से भरे एक छोटे से जंगल में पहुँच जाता हूँ। प्रकृति प्रेमियों के लिए यह देखने लायक जगह है। अंदर पूरी शांति है। शायद इसी शांति के कारण यहाँ प्रकृति प्रेमियों से ज़्यादा प्रेमी जोड़े आते हों। मैं कुछ पेड़ों और फूलों की तस्वीरें लेता हूँ और पगडंडियों की घुमावदार राहों पर आगे बढ़ता रहता हूँ।

राजस्थान के कुछ परिवारों में आज भी यह परंपरा देखने को मिलती है कि जब घर के बड़े सदस्य (जैसे

ससुर या जेठ) पास से गुजरते हैं तो बहू दीवार की ओर मुँह करके खड़ी हो जाती है। पार्क में एक जोड़ा आपस में बातें कर रहा था। मेरे कदमों की आहट सुनकर युवती ने दूसरी ओर मुँह फेर लिया और जैसे-जैसे मैं आगे बढ़ता गया, उसने पीठ मेरी ओर किए रखी, मानो वह नहीं चाहती हो कि कोई अनजान उसका चेहरा देखे। मुझे लगा जैसे मैं यहाँ अकेला ही “जेठ” बनकर आ गया हूँ।

ईको पार्क का यह छोटा-सा चक्कर लगाकर मैं वापस सड़क पर आ जाता हूँ। कांगड़ा की ओर से आ रही बस को हाथ देकर रोका। कंडक्टर से पूछा तो उसने बताया कि बस जसूर जाएगी। मैंने जसूर की टिकट ले ली। जसूर पहुँचते ही तलबाड़ा जाने वाली बस भी मिल गई।

रास्ते में अपने पढ़ाई के दिन याद आ गए, क्योंकि कई गांवों से स्कूल की छुट्टी के बाद घर लौटते विद्यार्थी बस में चढ़ते दिखाई दिए। लड़कियों की संख्या लड़कों से अधिक थी। वे पाँच-पाँच रुपये की टिकट ले रहे थे। हमारे समय में तो छात्रों की अलग टिकट नहीं लगती थी। साथ ही वे सभी कंडक्टर और ड्राइवर भी याद आ गए, जिनकी बसों में बैठकर पढ़ाई के दिनों का सफ़र तय किया था।

रास्ते में फतेहपुर में बस लगभग 10 मिनट के लिए रुकती है। इसके बाद जल्दी ही बस तलबाड़ा पहुँच जाती है। सूरज अब ढल चुका है। मैं अपने घर की ओर चल पड़ता हूँ।

यहीं मेरी नूरपुर की यात्रा समाप्त होती है। जल्द ही किसी नए सफ़र के साथ फिर मुलाक़ात होगी।

पिछला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

इस शृंखला का सबसे पहला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

To read in English Click Here 

ਈਕੋ ਪਾਰਕ ਨੂਰਪੁਰ

ਨੂਰਪੁਰ Nurpur ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜਿਸ ਗੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸਿਓ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਕਿਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਗਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੇ ਆ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਹੀ ਨੂਰਪੁਰ Nurpur ਦਾ ਬੱਸ ਅੱਡਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਇਕੋਪਾਰਕ Eco Park Nurpur  ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਸ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵੋ ਜੇ ਈਕੋਪਾਰਕ Eco Park ਅੱਗੇ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ, ਵੈਸੇ ਪੈਦਲ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਦਾ ਹੀ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਥੋੜਾ ਅੱਗੇ ਕਾਂਗੜੇ Kangra Road ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਇਕ ਮੋੜ ਮੁੜ ਕੇ ਈਕੋਪਾਰਕ ਦਾ ਗੇਟ ਹੈ। ਇਸ ਗੇਟ ਕੋਲ ਖੁਸ਼ੀਨਗਰ Khushi Nagar ਪਿੰਡ ਦਾ ਬੋਰਡ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। 10 ਰੁਪਏ ਦੀ ਟਿਕਟ ਲੈਕੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ Himachal Pradesh ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਂਟਰੀ ਤਾਂ

ਚੋਖੀ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਈ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਕੁਝ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਗਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੰਬੇ ਦਰਖਤਾ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨਿੱਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ  Eco Park Nurpur ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਥਾਂ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਸਾਂਤੀ ਹੈ। ਸਾਇਦ ਇਸੇ ਸਾਂਤੀ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰੇਮੀ ਯੁਗਲ ਇੱਥੇ ਵੱਧ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਗਡੰਡੀ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਅਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹਾਂ। 

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਦ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੈਂਬਰ (ਸਹੁਰਾ, ਜੇਠ) ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨੂੰਹ ਕੰਧ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਜੋੜਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ ਸੁਣ ਮਾਦਾ ਨੇ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘੀ ਗਿਆ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਮੇਰੇ

ਵੱਲ ਘੁੰਮਾਈ ਰੱਖੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅਣਜਾਨ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਜੇਠ ਵੜ ਆਇਆ ਹੋਵਾਂ। 

ਇਸਦਾ ਈਕੋ ਪਾਰਕ Eco Park Nurpur ਦਾ ਝਾਕਾ ਵਾਕਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਿਸ ਸੜਕ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਂਗੜਾਂ Kangra ਵੱਲੋਂ ਆ ਰਹੀ ਬੱਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਬੱਸ ਰੋਕ ਲਈ। ਬੱਸ ਕੰਡਕਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੱਸ ਜਸੂਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਜਸੂਰ Jasur ਦੀ ਟਿਕਟ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਸੂਰ ਤੋਂ ਤਲਵਾੜੇ Talwara ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਵੀ ਉਤਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈ। 

ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਦਿਨ ਚੇਤੇ ਆ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਿਸ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਬਸ ਰਾਹੀਂ ਪਰਤਦੇ ਮਿਲੇ। ਕੂੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ

ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਆਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਟਿਕਟ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਟੂਡੈਂਟ ਦੀ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਡੰਕਟਰ ਡਰਾਇਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਏ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਚੜ੍ਹ ਪੜਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।

 ਰਾਹ ਵਿਚ ਫਤਿਹਪੁਰ ਵਿਚ ਬੱਸ 10 ਕੁ ਮਿੰਟ ਲਈ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੱਸ ਤਲਵਾੜਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹੁਣ ਛਿੱਪਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। 

ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਨੂਰਪੁਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸਫਰ ਨਾਲ। 

ਪਿੱਛਲਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। 

हिंदी  में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

To read in English Click Here 

Brij Raj Swami Temple, Nurpur (Himachal Pradesh)

The Brij Raj Swami Temple is situated at the extreme western corner inside the Nurpur

Fort. Passing through a small gate, one enters the temple courtyard, where a centuries-old massive banyan tree appears to warmly welcome the devotees. On the right side, there is a small park surrounded by low boundary walls. Directly ahead is the yajna shala (sacrificial hall), and on the left is a small langar hall. Walking along the park on the right for about 50 feet and then turning right, one reaches the main temple.

A deep sense of peace is felt upon entering this sacred temple. Inside the temple, after bowing before the idols of the deities placed in front, stairs on the left lead to the upper main section of the temple.

Situated at an altitude of 2,125 feet in the city of Nurpur, this Brij Raj Swami Temple was not originally located here in ancient times. As discussed in the previous part, earlier this temple was located in the Darbar-e-Khas section of the fort.

Although the fort was constructed in the 10th–11th century, the Darbar-e-Khas was not a temple at that time. The story of how it was transformed into a temple is quite fascinating.

It is said that this incident dates back to the period between 1619 and 1623, when Raja Jagat Singh ruled the fort. During that time, he had gone to Chittorgarh (Rajasthan) at the invitation of the ruler there. Just as we visit friends, kings too had kings as their friends. Royal alliances and relationships were always formed among royal families, much like modern politicians arrange marriages of their children within influential political families. While the public may see them fighting in the name of religion, these politicians often place political power above religion when forming such alliances.

Raja Jagat Singh of Nurpur belonged to the Pathania Rajput clan, whereas the ruling dynasty of Chittorgarh was the Sisodia Rajput clan. Since both rulers were Rajputs, their closeness was quite natural.

To continue, it is said that the palace where Raja Jagat Singh stayed in Chittorgarh had a temple nearby. At night, he could hear devotional songs (bhajans) coming from the temple. His family priest had also accompanied him on this journey.

Mirabai had been married into the royal family of Chittorgarh, Rajasthan. Her birth is believed to have taken place around the year 1500. She was a devoted follower of Lord Krishna.

When Raja Jagat Singh heard the sound of bhajans and anklets during the night, he discussed it with his priest. On the priest’s advice, Raja Jagat Singh requested idols of Lord Krishna and Mirabai from the ruler of Chittorgarh while returning. He brought these idols to Nurpur and installed them in the most prominent section of the fort, the Darbar-e-Khas, thereby establishing the Brij Raj Swami Temple. However, during the earthquake of 1905, this site suffered severe damage, after which the temple was rebuilt at its present location.

Climbing the stairs to the upper level, one is fortunate to have darshan of Lord Krishna’s idol made of black marble, crafted under the influence of Rajasthani art, along with an idol of Mirabai. After receiving prasad from the priest, one returns downstairs.

Nearby stands a Maulsari   plant, which is said to have been brought by Raja Jagat Singh from Chittorgarh as a gift along with the idols.

In front of the temple, there is another park from where panoramic views of the surrounding

hills can be enjoyed, along with a sight of a tributary of the Chakki River flowing below. Further down, another temple has been constructed, and the surrounding grounds are beautifully covered with lush green grass and well-maintained landscaping. A group of young boys and girls can also be seen visiting the area.

My journey to the Nurpur Fort ends here, but before returning, I set out to visit one more eco park in the area.

To be continued…

To read the Next Part Click Here 

To read previous part Click Here

To Read Very First Part of this Series Click Here

हिंदी में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ब्रिज राज स्वामी मंदिर, नूरपुर (हिमाचल प्रदेश)

नूरपुर किले के भीतर, पश्चिमी छोर के कोने में स्थित है ब्रिज राज स्वामी मंदिर। एक छोटे से द्वार से

होकर जब मैं मंदिर के प्रांगण में प्रवेश करता हूँ, तो सामने सदियों पुराना विशाल बरगद का पेड़ श्रद्धालुओं का स्वागत करता हुआ प्रतीत होता है। दाईं ओर एक छोटा सा पार्क बना है, जिसके चारों ओर छोटी-छोटी चारदीवारियाँ हैं। ठीक सामने यज्ञशाला है और बाईं ओर एक छोटा सा लंगर हॉल। दाईं ओर बने पार्क के साथ-साथ चलते हुए लगभग 50 फुट आगे जाकर दाईं ओर मुड़ते ही मुख्य मंदिर स्थित है।

इस पवित्र मंदिर में प्रवेश करते ही अत्यंत शांति का अनुभव होता है। मंदिर के भीतर सामने भगवान की मूर्तियों के दर्शन कर नतमस्तक होने के बाद, मंदिर के ऊपरी मुख्य भाग में जाने के लिए बाईं ओर बनी सीढ़ियाँ ऊपर की ओर जाती हैं।

2125 फुट की ऊँचाई पर बसे नूरपुर शहर के इस किले में स्थित ब्रिज राज स्वामी मंदिर प्राचीन काल में यहाँ नहीं था। जैसा कि हमने पिछली कड़ी में जाना, पुराने समय में यह मंदिर किले के दरबार-ए-खास वाले हिस्से में स्थित था।

यद्यपि यह किला 10–11वीं शताब्दी में बना था, परंतु उस समय इसका दरबार-ए-खास मंदिर नहीं था। इसे मंदिर का स्वरूप देने की कहानी भी अत्यंत रोचक है।

बताया जाता है कि यह घटना 1619 से 1623 के बीच की है, जब इस किले पर राजा जगत सिंह का शासन था। उसी समय वे चित्तौड़गढ़ (राजस्थान) के राजा के निमंत्रण पर चित्तौड़गढ़ गए थे। जैसे हम अपने मित्रों के पास जाते हैं, वैसे ही राजाओं के मित्र भी राजा ही हुआ करते थे। राजाओं के आपसी रिश्ते भी राजघरानों में ही होते थे, ठीक वैसे ही जैसे आजकल के राजनेता अपने बच्चों के रिश्ते अन्य राजनेताओं के परिवारों में तय करते हैं। जनता को  भले ही ये धर्म के नाम पर लड़वाते रहें, परंतु ये नेता अपने बच्चों के रिश्ते धर्म से ऊपर उठकर सत्ता के गलियारों में प्रभाव रखने वाले परिवारों में करते हैं।

नूरपुर के राजा जगत सिंह पठानिया राजपूत थे, जबकि चित्तौड़गढ़ का राजवंश सिसोदिया राजपूत था। इस प्रकार दोनों राजा राजपूत थे, इसलिए उनके बीच निकटता होना स्वाभाविक था।

खैर, बात को आगे बढ़ाते हुए बताया जाता है कि राजा जगत सिंह चित्तौड़गढ़ के राजा के जिस महल में ठहरे थे, उसके पास ही एक मंदिर था। रात के समय उन्हें उस मंदिर से भजन सुनाई देते थे। राजा के साथ उनके पुरोहित भी गए हुए थे।

राजस्थान के चित्तौड़गढ़ राजघराने में ही मीराबाई जी का विवाह हुआ था। उनका जन्म लगभग सन् 1500 के आसपास माना जाता है। वे श्रीकृष्ण भगवान की महान भक्त थीं।

जब राजा जगत सिंह ने रात में भजन और घुँघरुओं की आवाज़ सुनी, तो उन्होंने इस विषय में अपने पुरोहित से चर्चा की। पुरोहित की सलाह पर, वापसी के समय राजा जगत सिंह ने चित्तौड़गढ़ के राजा से श्रीकृष्ण भगवान और मीराबाई जी की मूर्तियाँ माँगीं। वे इन मूर्तियों को अपने साथ नूरपुर ले आए और किले के सबसे प्रमुख भाग दरबार-ए-खास में स्थापित किया। इसी स्थान को बाद में ब्रिज राज स्वामी मंदिर का रूप दिया गया। किंतु 1905 में आए भूकंप में यह स्थान बुरी तरह क्षतिग्रस्त हो गया, जिसके बाद यह मंदिर वर्तमान स्थान पर नए सिरे से बनाया गया।

सीढ़ियाँ चढ़कर ऊपर पहुँचने पर श्रीकृष्ण भगवान की काले संगमरमर से बनी, राजस्थानी कला से प्रभावित भव्य मूर्ति के साथ-साथ मीराबाई जी की मूर्ति के दर्शन का सौभाग्य प्राप्त हुआ। पुजारी से प्रसाद ग्रहण कर मैं पुनः नीचे आ जाता हूँ।

यहीं एक मौलसरी का पौधा भी लगा हुआ है, जिसके बारे में कहा जाता है कि यह भी राजा जगत सिंह चित्तौड़गढ़ के राजा से मूर्तियों के साथ भेंट स्वरूप लाए थे।

मंदिर के आगे की ओर एक और पार्क है, जहाँ से दूर-दूर तक पहाड़ियों के सुंदर दृश्य दिखाई देते हैं और नीचे बह रही चक्की नदी की सहायक धारा भी देखी जा सकती है। इसके साथ ही नीचे की ओर एक और मंदिर बना हुआ है, जिसके चारों ओर का मैदान सुंदर घास से ढका है और आकर्षक लैंडस्केप तैयार किया गया है। यहाँ कुछ युवा लड़के-लड़कियों का समूह भी घूमने आया हुआ है।

मेरी नूरपुर किले की यात्रा यहाँ समाप्त होती है, लेकिन वापसी से पहले मैं यहाँ का एक और इको  पार्क देखने के लिए निकल पड़ता हूँ।

जारी रहेगा…

अगला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

पिछला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

इस श्रंखला का सबसे पहला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। 

To read it in English Click Here

ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਸਵਾਮੀ ਮੰਦਰ ਨੂਰਪੁਰ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)

ਨੂਰਪੁਰ Nurpur Fort ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੁਰ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਕੋਣੇ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਸਵਾਮੀ

ਮੰਦਰ Brij Raj Swami Mandir. ਇਕ ਛੋਟੇ ਗੇਟ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵੇਹੜੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬੋਹੜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਛੋਟਾ ਪਾਰਕ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਚਾਰਦਿਵਾਰੀ ਹੈ। ਬਿੱਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲੰਗਰ ਹਾਲ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਬਣੇ ਪਾਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲੱਦਿਆਂ 50 ਕੁ ਫੁੱਟ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਹੈ। 

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹਮਣੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਰੀ ਭਾਗ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜਦੀਆਂ ਹਨ। 

2125 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਸੇ ਨੂਰਪੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਇਹ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਸਵਾਮੀ ਮੰਦਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਾਂ ਪਿੱਛਲੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਏ ਖਾਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ।

ਕਿਲਾ ਭਾਂਵੇਂ 10-11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਦ ਇਸਦਾ ਦਰਬਾਰ ਏ ਖਾਸ ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਬੜੀ ਰੌਚਕ ਹੈ।

ਗੱਲ 1619 ਤੋਂ 1623 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਿਲੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਕਤ ਸਮੇਂ ੳਹ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਸਤੇਦਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਆਪਣੇ ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭਾਂਵੇਂ ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਤੇ ਲੜਾਈ ਜਾਣ ਪਰ ਇਹ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਆਪਣੇ ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜਕਲ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।

ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਪਠਾਣੀਆਂ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਚਿਤੋੜਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸਿਸੋਸਦੀਆਂ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੋਹੇਂ ਰਾਜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਹੋਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। 

ਖੈਰ ਗੱਲ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਚਿੱਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਰੁਕੇ ਸਨ ਉਥੇ ਨਜਦੀਕ ਹੀ ਮੰਦਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਭਜਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਚਿਤੋੜਗੜ੍ਹ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਜੀ ਵਿਆਹ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1500 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ। 

ਜਦ ਉਕਤ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਭਜਨ ਤੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਪਿਸੀ ਸਮੇਂ ਚਿਤੋੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗ ਦਰਬਾਰ ਏ ਖਾਸ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਸਵਾਮੀ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1905 ਵਿਚ ਆਏ ਭੁਚਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਥਾਨ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੰਦਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਪਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਜੀ ਦੀ ਕਾਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵਾਪਿਸ ਨੀਚੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਮੌਲਸਰੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਂਟ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।

ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਰਕ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨਜਾਰੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿ ਰਹੀ ਚੱਕੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਾ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਨੀਵੇਂ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਹਣਾ ਲੈਂਡ ਸਕੇਪ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਵੀ ਘੁੰਮਣ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਇੱਥੇ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਵਾਪਿਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਇਕੋ ਪਾਰਕ ਹੋਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। 

ਚਲਦਾ.....

ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

ਪਿੱਛਲਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

हिंदी में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

To read it in English Click Here

Where the King’s Rule Once Reigned: A Journey to Nurpur Fort (Part 8)

The sun had completed almost half of its journey for the day. As I explored the ruins of

Nurpur Fort, I moved toward that part of the fort where the royal court once convened and where the king resided. There is no written sign placed there, but a local youth present at the site shared this information. This structure too was built within the fort, on a platform about 15 feet high.

Once, royal commands were issued from here, and the palace was filled with the fragrance of costly perfumes. An ordinary person may not even have been allowed to enter this palace. But look at the turn of time—today, even the courtyard bears the droppings of stray animals. This is a lesson for mankind:

time is extremely powerful, and no one should take pride in their power.

In the royal court area, the walls of the rooms have survived only up to a height of about four feet. Except for one wall about 15 feet high with three doors opening toward the rear, the rest of the structure survives merely as low walls of around four feet.

If we imagine the entire royal palace, then on its front side (toward the south) there is an open ground sloping down about 15 feet. When the king held court, the common people would have stood or sat in this open ground. Further south of this ground lies a pond. On the

side facing this ground is a place where the king would have sat to hold an open court. Behind it, the remains of rooms still exist. Traces of staircases are also visible, indicating that besides the ground level, there must have been at least one more storey above. Several rooms are connected to its central section. While the front side served as an open ground for the public, the extreme rear (toward the north) was the king’s residence.

The walls of the king’s residential area have survived to a greater height, although the roofs

have collapsed. Grass has grown over the walls. Government workers are cutting this grass so that its roots do not spread further and damage the remaining parts of the structure. The building is constructed of grey, brick-like stones, rectangular in shape and about four to five times larger than ordinary bricks.

In the residential section, the inner walls are plastered with lime. Inside, there are many niches where oil lamps must have been placed to keep the palace brightly illuminated. There is also a drainage channel left between two structures for the flow of water. Remains of staircases are visible here as well

, indicating that this part too had at least two storeys. The rear gate of the palace opens toward a deep ravine at the back of the fort, and from within the fort one can see the entire valley spread out behind it.

On the east side of the king’s residence is a structure resembling a water tank, while to the west are the remains of a few more rooms. However, there is a gap of about four to five feet between these rooms and the main palace. Wild plants have now grown around these areas. Even so, this place is still worth visiting and is excellent for understanding history. How such forts were built on high hills in those times reflects the courage and skill of the architecture of that era. From these ancient forts, lessons of history can be learned, and perhaps one can even hear the silent sighs of the taxes once paid by the people of that time.

Now I move ahead to see the temple built in the front part of the fort.

To be continued…

To read Next Part Click Here

To read previous Part Click Here

To read very First Part of this series Click Here

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

हिंदी में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें  

See more pics

Entry towards Royal Palace

View from Royal Palace 

View towards Royal Court from Royal Palace 

Drainage System in Nurput Fort

जहाँ से चलता था राजा का राज: नूरपुर किले की यात्रा (भाग 8)

सूर्य अपने आज के सफ़र का लगभग आधा हिस्सा पूरा कर चुका था। मैं नूरपुर के खंडहर हो चुके
किले को देखते हुए उस हिस्से की ओर बढ़ता हूँ, जहाँ कभी राजदरबार लगता था और राजा का निवास हुआ करता था। वहाँ ऐसा कोई लिखित संकेत नहीं लगा है, लेकिन वहाँ मौजूद एक स्थानीय युवक ने इस संबंध में जानकारी दी। यह भी किले के भीतर ही लगभग 15 फ़ुट ऊँची जगह पर बना हुआ एक ढांचा था।

कभी यहाँ राजाज्ञाएँ चलती थीं, महल महँगे इत्रों की खुशबू से महकता था। आम आदमी का इस महल

तक प्रवेश भी शायद संभव नहीं रहा होगा, लेकिन समय का चक्र देखिए—आज इसके आँगन में बेसहारा जानवरों का गोबर पड़ा मिलता है। यह मनुष्य के लिए एक सबक है कि समय बहुत शक्तिशाली है। किसी को भी अपनी ताक़त पर घमंड नहीं करना चाहिए।

राजदरबार वाले हिस्से में कमरों की दीवारें लगभग 4 फ़ुट की ऊँचाई तक ही बची हैं। इस हिस्से में पीछे की ओर तीन दरवाज़ों वाली लगभग 15 फ़ुट ऊँची एक दीवार के अलावा, बाकी सारा ढांचा केवल 4 फ़ुट ऊँची दीवारों के रूप में ही शेष है।

यदि पूरे राजमहल की कल्पना की जाए, तो इसके आगे (दक्षिण दिशा में) लगभग 15 फ़ुट की ढलान में खुला मैदान है। राजा जब दरबार लगाता होगा, तब आम जनता इसी खुले मैदान में खड़ी या बैठी होती होगी। मैदान से आगे, और दक्षिण की ओर एक तालाब है। इसी मैदान की ओर एक ऐसी जगह है, जहाँ राजा बैठकर खुला दरबार सजाता होगा। पीछे कमरों के अवशेष बचे हैं। सीढ़ियों के निशान भी हैं, जिनसे पता चलता है कि इस महल में ज़मीनी तल के अलावा ऊपर एक मंज़िल और रही होगी। कई कमरे हैं, जो इसके केंद्रीय भाग से जुड़े हुए हैं। आगे की ओर जनता के लिए मैदान है, तो बिल्कुल पीछे (उत्तर दिशा में) राजा का निवास

स्थान है।

राजा के निवास वाले हिस्से की दीवारें कुछ अधिक ऊँचाई तक बची हुई हैं। हालाँकि छतें गिर चुकी हैं। दीवारों पर घास उग आई है। सरकारी कर्मचारी वहाँ से घास काट रहे हैं, ताकि घास की जड़ें और फैलकर इस इमारत के बचे हुए हिस्से को नुकसान न पहुँचाएँ। यह इमारत आयताकार ईंट से लगभग 4–5 गुना बड़े आकार के, ईंट जैसे ग्रे रंग के पत्थरों से बनी हुई है।

राजा के निवास वाले हिस्से की अंदरूनी दीवारों पर चूने का पलस्तर किया गया है। अंदर बहुत से आले

बने हैं, जहाँ दीपक जलाकर रखे जाते होंगे, ताकि महल रोशनी से भरा रहे। इसमें पानी की निकासी के लिए दो इमारतों के बीच नाली भी छोड़ी गई है। यहाँ भी सीढ़ियों के अवशेष बचे हैं, जो बताते हैं कि इसमें भी कम से कम दो मंज़िलें रही होंगी। महल का पिछला दरवाज़ा किले के पीछे की ओर गहरी खाई की तरफ़ खुलता है और किले के भीतर से ही पूरी पिछली घाटी पर नज़र पड़ती है।

राजा के निवास के पूर्व के हिस्से की ओर एक जलकुंड जैसा ढांचा है। पश्चिम दिशा में कुछ और कमरों के अवशेष हैं, लेकिन इन कमरों और मुख्य महल के बीच 4–5 फ़ुट का खाली स्थान है। अब इसके आसपास की जगहों पर जंगली पौधे उग आए

हैं। हालाँकि आज भी यह स्थान देखने योग्य है और इतिहास को समझने के लिए उत्तम है। उस समय ऊँची पहाड़ियों पर इस तरह के किले कैसे बनाए जाते थे, यह उस दौर की वास्तुकला की हिम्मत और कौशल को दर्शाता है। इन प्राचीन किलों से इतिहास के पाठ भी पढ़े जा सकते हैं और शायद उस समय की जनता द्वारा दिए गए करों की सिसकियाँ भी सुनी जा सकती हैं।

अब मैं आगे किले के अगले भाग में बने मंदिर को देखने के लिए चल पड़ता हूँ।

जारी…
अगला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 
पिछला भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

इस श्रंखला का प्रथम भाग पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

To read in English Click Here

ਜਿੱਥੋਂ ਚਲਦਾ ਸੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ: ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਭਾਗ 8

ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ 
ਨੂੰ ਬਣੇ ਗੇਟ।

ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਜ਼ ਦੇ ਸਫਰ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਨੂਰਪੁਰ Nurpur ਦੇ ਖੰਡਰ ਹੋ
ਚੁੱਕੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਲੇ ਤੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਉਥੇ ਕੁਝ ਲਿਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇੱਕ 15 ਕੁ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਿਆ ਢਾਂਚਾ ਸੀ। 

ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਹੁਕਮ ਚਲਦੇ ਸੀ, ਮਹਿਲ ਮਹਿੰਗੇ ਇੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ ਸੀ, ਆਮ ਬੰਦੇ ਦੀ ਇਸ ਮਹਿਲ ਤੱਕ ਐਂਟਰੀ ਵੀ ਸਾਇਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖੋ ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਵੇਹੜੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਵੀ ਪਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਬਕ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਬਾਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਖਾਲੀ ਮੈਦਾਨ

ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਵਾਰਾਂ 4 ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਤਿੰਨ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ 15 ਕੁ ਫੁੱਟ ਕੰਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ 4 ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਦਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ। 

ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੂਚੇ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਅੱਗਲੇ ਪਾਸੇ (ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ) 15 ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੀ ਨਿਵਾਣ ਵਿਚ ਖੁੱਲਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਇਸੇ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖੜਦੀ ਜਾਂ ਬੈਠਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂਦਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤਲਾਬ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਕੇ ਖੁੱਲਾ ਦਰਬਾਰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿੱਛੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸੇਸ਼ ਬਚੇ ਹਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ

ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਖੰਡਹਰ

ਕਿ ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਜਮੀਨੀ ਤਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਪਰ ਇਕ ਮੰਜਿਲ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਈ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਅੱਗਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਬਿੱਲਕੁਲ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ (ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ) ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। 

ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਬਚੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਂਲਾਂਕਿ ਛੱਤਾਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਘਾਹ ਉਗ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜਮ ਇਸ ਤੋਂ ਘਾਹ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਫੈਲ ਕੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਆਇਤਾਕਾਰ ਇੱਟ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 4-5 ਗੁਣਾਂ ਵੱਡੇ ਸਾਇਜ ਦੇ ਇੱਟ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੇਅ ਰੰਗ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਬਣੀ ਹੈ।

ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਖੰਡਹਰ

ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅੰਦਰੀਆਂ ਦਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਪਲਸਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੀਪਕ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਿਲ ਰੌਸਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸੀ ਲਈ ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਗ ਬਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਦੀਆਂ ਵੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ ਮੰਜਿਲਾਂ ਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਮਹਿਲ ਦਾ ਪਿੱਛਲਾ ਦਰਵਾਜਾਂ ਕਿਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਡੁੰਘੀ ਖਾਈ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿੱਛਲੀ ਸਾਰੀ ਘਾਟੀ ਤੇ ਨਜਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਲ ਕੁੰਡ ਵਰਗਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸੇਸ਼

ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ ਦੀਵੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣੇ ਆਲੇ
ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ

ਹਨ। ਪਰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਲ ਵਿਚਕਾਰ 4-5 ਫੁਟ ਦਾ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ ਉਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਂਲਾਕਿ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਉਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ History ਦੇ ਪਾਠ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਇਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਾਰੇ ਮਾਲੀਏ ਦੀਆਂ ਸਿਸ਼ਕੀਆਂ ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬਣੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। 

ਹੋਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਵੇਖੋ।

ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਵਿਖਦੀ ਘਾਟੀ

ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਰਾਜ 
ਦਰਬਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ

ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ

ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛਲਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

हिंदी में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

To read in English Click Here