ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ

ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਮ। ਮੈਂ ਤਲਵਾੜੇ Talwara ਤੋਂ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੰਜਿਲ ਸੀ, Punjab ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ Shiv Temple। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਦਸੂਹਾ Dasuya ਤੋਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਦਸੂਹਾ Jalandhar - Pathankot ਰੋਡ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ Hoshiarpur ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਕ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਲਵਾੜਾ ਤੋਂ ਦਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ ਦੀ ਪਟੜੀ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂਕਿ ਕਰਤੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੜਕ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਾਲੇ ਲੁੱਕ ਨਹੀਂ ਪਈ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਰ ਵਧੀਆ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੋਂਗ ਡੈਮ Pong Dam ਤੋਂ 52 ਬੈਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨਹਿਰ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੀ ਇਕ ਚੋਖੀ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਆਏ। 

ਲਗਭਗ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਪਿੰਡ ਸਹੌੜਾ ਕੰਡੀ Sahaurha Kandi। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ। ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 750 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸਦਾ ਪਿੱਛੋਕੜ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਢਿਉਡੀ ਤੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੁਣ ਮੰਦਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਕ ਜੀਪ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪਾਂ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜੀਪ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹਰੇ ਭਰੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ Shivalik Hills ਤੇ ਇਸ ਸਥਿਤ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਲੌਕਿਕ ਅਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ 13 ਸਾਲ ਦਾ ਵਨਵਾਸ Exile to Pandvas  ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦਾ ਗੁਪਤਵਾਸ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ King Virat ਕੋਲ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਦਾ ਦਸੂਹਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰੀ ਸੀ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੇ ਕਾਂਗੜਾ Kangra ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਖੈਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਫਿਰ ਕਦੇ ਕਰਾਂਗੇ, ਅੱਜ ਗਗਨ ਜੀ ਦਾ ਟਿੱਲਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਜੀਪ ਰਾਹੀਂ ਪੌੜੀਂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰੈਂਪ ਰਾਹੀਂ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਿੱਧੀ ਚੜਾਈ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲ। ਪਿੱਛੇ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਤੇ ਸੱਜੇ ਖ਼ਬੇ ਤੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਰੁੱਖ ਹੀ ਰੁੱਖ। ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ। ਇਸੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਣਗੇ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ Lord Shiva ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭੋਲੇ ਨਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ  ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਗਾਹੇਵਗਾਹੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਭਰਾ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਤ ਦੇ ਚੰਦਰੇ ਸ਼ਰੀਕ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਨਾ ਸਕਨ।

ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਵੱਧਦਿਆਂ ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਮਾਨੋਂ ਭਗਵਾਨ ਖੁਦ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਤਿੱਖੀ ਚੜਾਈ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਿਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਧੇ ਰਾਹ ਅੱਗੇ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸੋਨ ਰੰਗੇ ਗੁਬੰਦ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਇਹ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਮੰਦਰ ਜਦ ਨਜਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਮਨ ਸਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਹੜੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਛੋਟਾ ਪਾਰਕ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਦਰਜਨ ਕੁ ਪੌੜੀਆਂ ਚੱੜ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਰਾਜਮਨ ਹਨ। ਸਫੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਲਧਾਰਾ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਲੌਕਿਕ ਸਾਂਤੀ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ

ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਤਿਕੇ ਦੇ ਵਾਹਨ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਰ ਧੋਲਾਧਾਰ ਦੇ ਪਰਬਤ ਵਿਖਦੇ ਹਨ। ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਥੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਿਰਫ ਸਾਂਤੀ, ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਭੋਲੇ ਨਾਥ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਛਹਿਬਰ।

ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗਗਨ ਜੀ ਦਾ ਟਿੱਲਾ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਹਾਜਰ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਕਿ ਹਿਮਾਚਲ Himachal Pradesh ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਇਸ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸੀ। ਉਸਨੇ
ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਵੇ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਧੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਗਗਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਗਗਨ ਜੀ ਦਾ ਟਿੱਲਾ Gagan ji ka Tilla  ਪਿਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਥੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 

ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਹਨੁੰਮਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਅਲੌਕਿਕ ਸਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਬਣੇ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵੱਲ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਲੰਗਰ ਖਾਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਲੰਗਰ ਨੇ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਜਿੱਥੇ ਮਿਲ ਰਹੇ ਸਨ ਸੂਰਜ ਵੀ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਛਿਪ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲਿਮਾ ਨੇ ਚੌਗਿਰਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨੀਚੇ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਆਸਪਾਸੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਾਰਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਜੇ  ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਖਰੀ ਪੌੜੀ ਤੋਂ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। 

हिंदी में पढ़ने के लिए निम्न लिंक पर क्लिक करें 

पंजाब का सबसे ऊँचा शिव मंदिर – गगन जी का टिल्ला

ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਫ਼ਾ ਸਾਕਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh Massacre

ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ, 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਫ਼ਸਰ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

 - ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ,

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਫ਼ਸਰ,

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ Golden Temple, Amritsar ਦੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕੁਝ ਕੁ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਬਾਗ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh  ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਹੈ। ਕਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭਾਈ ਹਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਹਮੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਸੀ। 

ਜੱਲ੍ਹਾ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ `ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ-ਭਾਦਸੋਂ ਸੜਕ `ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ King of Patiala ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਤ ਪੰਡਤ ਜੱਲ੍ਹੇ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗੀਰ ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਾਹਲਪੁਰ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ ਬੈਂਸ ਜੱਟ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਜਿਹਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵੇਲੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ `ਤੇ ਕੀਤੀ ਕਾਰਵਾਈ `ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੱਲੇਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਇਸ ਪਿੰਡ `ਚ ਵੱਸਣ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ `ਚ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੰਨ 1812 ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ `ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੱਲੇਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਲਾਵਲਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ-ਪਠਾਨਕੋਟ ਸੜਕ `ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ The Jallianwala Bagh ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਝ ਇਸ ਥਾਂ `ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਗ਼ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਵੱਜਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਦੀ ਜਗੀਰ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੰਡਿਆਂ `ਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਇਸ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਹੀ ਬਾਗ਼ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਇਹਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਖ਼ੂਹ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਹੀ ਸੀ।

ਲੈਪਲ ਗ੍ਰੀਫਨ ਦੀ ਚੀਫ਼ਸ ਐਂਡ ਫੈਮਲੀਜ਼ ਆਫ ਨੋਟ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ (1890) ਮੁਤਾਬਕ ਵੀ ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੋਲੀ ਮਹਿਕਮਾ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼, ਡਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ (1469-1979) `ਚ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ Freedom Movement ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਤਾਂ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇ ਬਾਗ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਬਾਗ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੇ ਵਲ ਵਲੇਵਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਉੱਚੀ ਨੀਵੀਂ ਸਤਹ ਦੀ ਲੰਬੂਤਰੀ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਬਿਘੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਕਾਇਦਾ ਚੋਖੰਡੀ ਸੀ ਜੋ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇ-ਢੱਬੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਘਰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਰਾਹ ਸਨ। 100 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਪੰਜ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਸੀ। ਬਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਭੱਜੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢਹਿ ਰਹੀ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੀ ਸਮਾਧ ਤੇ ਗੈਰ ਅਬਾਦ ਖੂਹ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸੰਨ 1919 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh ਦੇ ਬਾਹਰ ਢਿਡੋਰਾ ਪਿਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕਾਲੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਇੱਕ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਰਨਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮ 4:30 ਵਜੇ ਇੱਕ ਜਲਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੀਹਿਲ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਕਿ 1000 ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਰਊਨ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਮਿਸਟਰ ਲੇਵਿਸ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖ਼ੁਫੀਆ ਅਫ਼ਸਰ ਰਾਹੀਂ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜ ਕੇ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਡਾਇਰ ਨੇ ਇਸ ਉਲੰਘਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ 4:00 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਆਪਣੀ ਵਿਊਂਤ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ। 

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੋਨੀਅਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ `ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 

ਡਾਇਰ ਨੇ 90 ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ 4:15 ਵਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਸੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੋ ਬਖਤਰਬੰਦ ਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ `ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। 

ਸ਼ਾਮ ਚਾਰ ਵਜੇ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨੇ ਬਾਗ ਉੱਪਰ ਚੱਕਰ ਲਗਾਏ। ਲੋਕ ਸਹਿਮ ਕੇ ਉੱਠ ਚੱਲੇ ਪਰ ਹੰਸ ਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਏ। 

ਬ੍ਰਿਗਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕੜਾਈ ਭਰੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਕਟਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ `ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਪਿਕਟਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੇਵਲ 50 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ 40 ਖੁਖਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਗੋਰਖੇ ਹੀ ਜਲਸੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ `ਤੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਬਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਰ ਜਲਸੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਵਿੱਚ 19ਵੀ ਗੋਰਖਾ ਦੀਆਂ 25 ਰਾਇਫਲਾਂ, 54ਵੀਂ ਸਿੱਖਜ਼ ਦੀਆਂ 25 ਰਾਈਫ਼ਲਾਂ, ਐੱਫ.ਐੱਫ. ਅਤੇ 59ਵੀਂ ਸਿਖਜ਼, 40 ਗੋਰਖੇ ਅਤੇ ਦੋ ਬਖਤਰਬੰਦ ਕਾਰਾਂ ਸਨ। 40 ਖੁਖਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਾਇਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਗਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਮੋਟਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਬਖਤਰਬੰਦ ਕਾਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੀਹਲ ਅਤੇ ਪਲੋਮਰ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਫੌਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਡਾਇਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਾਲ ਬਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ ਲੰਘ ਕੇ ਸ਼ਾਮ 5:15 ਵਜੇ ਬਾਗ ਦੇ ਤੰਗ ਰਾਹ ਕੋਲ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਡਾਇਰ, ਕਰਨਲ ਮੌਰਗਨ, ਬ੍ਰਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਰੀਹਲ ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਿੱਕੀ ਗਲੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਲ ਸੀ। 

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਬ੍ਰਿਗਜ਼ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹਾਲ ਲਿਖਦੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ `ਇਸ ਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ `ਤੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਅਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਚੌਕੋਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜੋ ਮੰਚ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਿਲਾ-ਹਿਲਾ ਕੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਭੀੜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਸੀ।  

ਜਰਨਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 8 ਬੁਲਾਰੇ ਬੋਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼, ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਰਾਏ ਅਤੇ ਰਾਏ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਮੰਚ ਉੱਪਰ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਤਸਵੀਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਜ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਬੇਕਲ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਕਲਰਕ ਸੀ ਨੇ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਫਰਿਆਦ ਸੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਕੀਤੀ ਸੀ। 

ਡਾਇਰ ਜੋ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ The Jallianwala Bagh ਦੀ ਤੰਗ ਗਲੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਚਬੂਤਰੇ ਉਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਭੀੜ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਡਾਇਰ ਨੂੰ 150 ਗਜ਼ ਦੂਰ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠਾਂ ਮੰਚ ਦੇ ਕੋਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤਕੜਾ ਹਜ਼ੂਮ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰੇ 10-20 ਗਜ਼ ਦੀ ਵਿੱਥ `ਤੇ ਦੂਜਾ ਤਕੜਾ ਗੁੱਟ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ 5:15 ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਾਇਰ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਥਾਂਓਂ-ਥਾਂਈਂ ਤਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੋਰਖੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਬਲੋਚੀ ਇਸ ਚੌਕੋਨੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। 50 ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ ਅਤੇ ਡਾਇਰ ਨੇ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

ਹੰਸ ਰਾਜ ਨੇ ਦੁਰਗਾ ਦਾਸ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਫੋਕੀਆਂ-ਫੋਕੀਆਂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਡਰਾਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਲਤਾੜੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭਰਮ ਛੇਤੀ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। 

ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੁਛਾੜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਉਹ ਜਾ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਘਰ ਸਨ, ਪਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਖੂਹ ਸੀ, ਸੱਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਸਿਪਾਹੀ ਗੋਲੀ ਭਰਦਾ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਇੱਧਰ-ਓਧਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬਣਦੇ ਰਹੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੂਹ ਵੱਲ ਭੱਜ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 

10 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਗੋਲੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 303 ਮਾਰਕ 6 ਦੇ 1650 ਕਾਰਤੂਸ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਅਖੀਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬਾਗ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣਿਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋਣ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਸਨੀਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ `ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚ 50 ਬੰਦੇ ਮਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਾਗ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਵੀਂ ਗਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। 

ਡਾਇਰ ਨੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ 200-300 ਦਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਨਿਕ ਰੀਪੋਰਟ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 200 ਲਿਖ ਭੇਜੀ। ਜੇ.ਬੀ. ਥਾਮਪਸਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ 291 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੇਵਾ ਸੰਮਤੂ ਨੇ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੱਸੀ ਉਹ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ 530 ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 379 ਬੰਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ 12,200 ਫ਼ਟੜ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਂਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਮਰੇ। 12 ਸਤੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਲੈਜੇਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਉਲਟ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਬੰਧੀ 1000 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵਧੇਰੇ ਸੱਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 42 ਲੜਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ 7 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸੀ। 

ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਸਾਕੇ ਦਾ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲਿਆ...

ਊਧਮ ਸਿੰਘ Udham Singh ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਦਲਾ 21 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 13 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਖਚਾਖਚ ਭਰੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਡਾਇਰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ London ਚਲਾ ਗਿਆ। 1940 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਡਾਇਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਡਾਇਰ ਦੀ ਮੌਕੇ `ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 

ਦਸੰਬਰ 1919 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਕੌਮੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸੈਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਗਲੀ ਦਾ ਵਾਸੀ ਡਾ. ਮੁਕਰਜੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹਸਤਪਤਾਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਵੀ ਭਾਗ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡਾ. ਮੁਕਰਜੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ 27 ਦਸੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਇਹ ਮਤਾ ਰੱਖਿਆ ਕਿ 13 ਅਪਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਵੱਲੋਂ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰੀ ਜਾਵੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।   

13 ਅਪਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਲਾ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਸੀ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਟੜੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਸ. ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਸ. ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਿੱਛੋਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਸ. ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ 1875 ਈ.) ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ 1891 ਈ.) ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਕ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਕੁਝ ਵਣਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੁਲ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ੀ ਨਕਦ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਨਵੇਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਣਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਟਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਛਲੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਅਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਰਕਮ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉਹ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸਾਢੇ ਛੇ ਏਕੜ ਇਹ ਥਾਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸੌਦਾ 1923 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 5,65,887 ਰੁਪਏ 7 ਆਨੇ 9 ਪਾਈ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ 32 ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਕਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਸੈਲਾਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ `ਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਅਤੇ ਇਹਿਤਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਤਰਾਜ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। 

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਹਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਇਹ ਬਾਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਖ਼ੂਨੀ ਸਫ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਜੁਲਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ

ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਸੜਕ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਇਹ Himachal Pradesh ਦੇ ਅੰਬ Amb ਤੋਂ ਨਾਦੌਨ Nadaun ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਟ੍ਰੇਫਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਆਸੇਪਾਸੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਿਆਸ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਬਿਆਸ Beas River ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾਂ ਵਿਪਾਸਾ ਨਦੀ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਇੱਥੇ ਇਕ ਟਾਪੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ’ਤੇ ਕੇਵਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਹਾੜ ’ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਕੋਲ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਲੈਕੇ ਪਹੁੰਚੇ।

ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੇ ਚਤੁਰਮੁਖ-ਅਸ਼ਟਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੋਂ ਕਾਲੀਧਾਰ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਚਾਰ ਤੀਰ ਚਲਵਾਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੀਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖੈਰਨ-ਖੱਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੰਤ-ਵਲਡਾਹ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਚਤੁਰਮੁਖ-ਅਸ਼ਟਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮੀ ਹੋਏ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਦ ਅਸੀਂ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ Ancient Chaumukha Mahadev Temple  ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਸ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਚਾਰ ਮੁੰਹਾਂ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨੰਦੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਣੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਬਾਕਮਾਲ ਸਾਂਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਲਕਲ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੂਪ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਪੁਜਾਰੀ ਕੋਲ ਪੁਰਾਤਨ ਤੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 

ਪੁਜਾਰੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ।

ਹਿਮਾਚਲ ਦੇਵਭੂਮੀ ਹੈ। Ancient Chaumukha Mahadev Temple  ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ “ਓਮ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਏ” ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

“ਬੋਲੋ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਕੀ ਜੈ”

ਅਸੀਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਕੀ ਜੈ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ।

ਪੁਜਾਰੀ ਜੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਚਾਰ ਤੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਸਾਬਤ (ਪੂਰੇ) ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਅੱਧਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਨਦੌਨ ਜਿਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂਅ ਅਮਤਰ ਸੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ।

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਜਾਂਚ ਕਰੋ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਚਾਰ ਤੀਰ ਵਾਕਈ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਤੀਰ ਲੱਭ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਤੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਖੁਦ ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਚੋਮੁੱਖਾ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੰਦਰ Ancient Chaumukha Mahadev Temple  ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਖਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਤੀਰ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਚਾਰ ਕੋਨਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਪੱਥਰ ਤੇ ਤੀਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 3 ਪੂਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਖੰਡਿਤ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ ਕਿ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੁਣ ਕਿੱਧਰ ਚੱਲੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿੱਧਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਥੋੜਾ ਥੋੜਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦਬਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਪਤ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਕਮਜੋਰ ਪੈਣ ਲੱਗਣ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਇਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮ ਨਾਲ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਮਜਬੂਤ ਰਹਿਣ, ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। 

ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੱਸ ਸਾਂਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸਫਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਅਗਲੇ ਟਿਕਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 10ਵੀਂ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਨਾਦੌਨ ਵੱਲ ਸੀ।  

इसे हिंदी में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें 

ਇਸਤੋਂ ਪਿੱਛਲਾ ਯਾਤਰਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ (ਪੰਚਮ ਤੀਰਥ—ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀਨਾਥ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ) 

 ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਪੰਚਮ ਤੀਰਥ—ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀਨਾਥ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ Sri Kalinath Kaleshavr Mahadev Mandir

ਗਰਲੀ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਤੰਗ ਪਹਾੜੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ 4-5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਸੜਕ

ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਬਿਆਸ ਨਦੀ Beas River ਸਾਂਤ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗੰਮੀ ਮਹਿਕ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਅਰਕ ਘੋਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਡੁੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਨਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਜੋ ਵਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਢਕੀਆ ਹੋਈਆਂ ਸੀ। ਇੰਝ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾ ਦੌੜ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਨੀਲੀ ਚੁੰਨੀ ਲਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦੂਜੀ ਨੇ ਹਰੀ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮੰਦਰ Sri Kalinath Kaleshavr Mahadev Mandir ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। 

ਕਾਰ ਪਾਰਕ ਕਰਕੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਬਿਆਸ ਕਿਨਾਰੇ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਮੰਦਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਲ-ਕਲ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਬਿਆਸ ਕੁੰਡ Beas Kund ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਬਿਆਸ ਇੱਥੋਂ ਥੋੜਾ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਮਹਾਂਕੁੰਡ ਪੋਂਗ ਡੈਮ Pong Dam ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤੇਜ ਚਾਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਲਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ।

ਮੰਦਰ ਅੱਗੇ ਬਣੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਬਜਾਰ ਵਿਚੋਂ ਪੂਜਾ ਦੀ ਥਾਲੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮੰਦਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹਨ। ਸੋਨ ਰੰਗੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਅਲੌਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਜ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨ ਦੁਨੀਆਵੀ ਉਲਝਣਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸ਼ਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਟੋਚ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜੇ) ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ।

ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਥੱਲੇ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਠੰਢਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਧੂਫ਼-ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਇੱਕੋ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਸਿਮਟ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੱਸ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਸੀ। 

ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ।

ਪੁਜਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਯੁਗ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ Lord Shiva ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੁਲਮੋ ਸਿਤਮ ਨਾਲ ਕਹਿਰ ਢਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਵਿਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ। ਦੇਵਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕੋਲ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲੈਕੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ Mata Mahakali ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਨੇ ਦੈਂਤ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ਪਰ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਫਿਕਰ ਪਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਆ ਸੁਆਲੀ ਬਣੇ। ਅਸੀਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ।

ਪੁਜਾਰੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਮਾਨਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦਾ ਪੈਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੁਹਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਇਕਦਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਨੂੰ ਪਸਚਾਤਾਪ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਛੁਹਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅਰਾਧਿਆ ਹਨ। ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਮਾਫੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਹੈ ਉਹ ਇਕ ਡੁੰਘੇ ਟੋਏ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੀਚੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਪੁਜਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਲਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਸਤਯੁਗ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਇਕ ਮਹਾਕਥਾ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਰਤੇ ਦੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਕੈਨਵਸ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। 

ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਪੰਚਤੀਰਥ ਮੰਦਰ Panchtirath Temple ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀਨਾਥ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ Sri Kalinath Kaleshavr Mahadev Mandir ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵ ਇੱਥੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁੰਭ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆ ਗਿਆ। ਜੰਗਲਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਦਰੋਪਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਜਲਧਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।  ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਉਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ)। ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਕ ਜਲ ਧਾਰਾ ਪਰਬਤ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਲੱਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 

ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਬਿਆਸ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਇੰਨਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕਿ ਨੀਚੇ ਪਏ ਪੱਥਰ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਾਫ਼ ਖ਼ਿਆਲ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਿੰਨਾ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਓਮ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਏ' ਦੇ ਜਾਪ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਕੁੰਡ Panj Tirath Kund ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਕੁੰਡ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਗੱਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਬਨਵਾਸ (ਅਗਿਆਤਵਾਸ) ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਰੁਕੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 'ਸਵਰਗ ਦੀ ਪੌੜੀ' Stair to Heaven ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੌੜੀ ਇੱਕੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।

ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਖਰੀ ਪੌੜੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਮੁਰਗੇ ਦੀ ਬਾਂਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। 

ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦਾ ਉਲਟਾ ਵਹਾਅ (ਵਾਮ-ਵਾਹਿਨੀ) ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਉੱਤਰ ਵੱਲ (ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਨਦੀ 'ਉੱਤਰ-ਵਾਹਿਨੀ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 'ਛੋਟਾ ਹਰਿਦੁਆਰ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ Sri Kalinath Kaleshavr Mahadev Mandir ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਉਨੀ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਰਿਦੁਆਰ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ 'ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ' (ਕਾਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਜਦ ਅਸੀਂ ਗਰਲੀ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਏ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਚੋਮੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਬਸਿੰਦਾ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਟਾਇਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੀ ਅਸੀਂ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੱਗੇ ਨਦੌਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਤੇ ਗੱਡੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸਤੋਂ ਅਗਲੀ ਰੋਚਕ ਕਥਾ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵਿਚ। 

ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਿਮਨ ਲਿੰਕ ਤੇ ਕਲਿੰਕ ਕਰੋ।

पंचम तीर्थ — श्री कालीनाथ कालेेश्वर महादेव

ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਪੜਨ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕ ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ First Heritage Village of India

ਫਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵੀਕ ਐਂਡ, ਅਸੀਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ Heritage Villages of Himachal Pradesh ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਿੰਡ ਪਰਾਗਪੁਰ ਤੇ ਗਰਲੀ Pragpur and Garali ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ First Heritage Villages of India ਹਾਸਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਸੀਟ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। 

ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਰਮ ਧੁੱਪ ਤਲਵਾੜਾ Talwara ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛਣ ਕੇ ਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਦਸਤਕ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਕੋਈ ਮੱਧਮ ਜਿਹਾ ਸੁਰ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਦੌਲਤਪੁਰ ਚੌਕ Daulat Pura Chauk ਨਾਂਅ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸਾਡੀ ਸੜਕ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੌਲਤਪੁਰ ਤੋਂ ਬਰਾਸਤਾ ਤਲਵਾੜਾ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਨਵਾਂ ਰੇਲ ਲਿੰਕ ਸ਼਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜੰਮੂ ਲਈ ਇਕ ਬਦਲਵਾਂ ਰੇਲ ਰੂਟ ਉਪਲਬੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਟੂਰੀਸਟ ਇੰਡਸਟਰੀ ਨੂੰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ। 

ਜਦ ਅਸੀਂ ਦੌਲਤਪੁਰ ਚੌਕ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੋਈ ਦੁਕਾਨ ਖੁਲੀ ਸੀ ਇੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ Mubarikpur ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਦੇ ਬਾਜਾਰ ਦੀ ਭੀੜੀ ਗਲ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਚੌਕ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਬ Amb Town ਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਇੱਧਰ ਹੀ ਡੇਰਾ ਵਡਭਾਗ ਸਿੰਘ Dera Vadbhag Singh ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਟਰੈਕਟਰ ਟਰਾਲੀਆਂ ਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲਾਂ ਤੇ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਜਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਦੀ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਉਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਥੋਂ ਨਾਦੌਨ Amb-Nadaun Road ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਸੜਕ ਤੇ ਮੁੜ ਗਏ। 

ਰਾਹ ਵਿਚ ਕਈ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਆਏ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਿਲਹਾਲ ਖੁ਼ਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਸੀ। ਦੌਲਤਪੁਰ ਤੋਂ ਤਲਵਾੜੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੋਂਗ ਡੈਮ Pong Dam ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਆਕੇ ਪੋਂਗ ਡੈਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਬਿਆਸ Beas River ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੌਲਤਪੁਰ ਤੋਂ ਅੱਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨੰਗਲ ਡੈਮ Bhakra Dam ਤੋਂ ਡਾਊਨਸਟਰੀਮ ਸਤਲੁਜ Sutlej River ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਸੜਕ ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਤਿੱਖੀ ਚੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਆਦਾ ਤਿੱਖੇ ਮੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਇਸਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਇੰਝ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ। 

ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਮੋੜ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੋੜ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੋਲ ਸਨ। 

ਮੈਂ ਕਿਹਾ "ਬਿਲਕੁਲ! ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਹ ਦੇਖ, ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਣ।"

ਇਸ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਕਲੋਹਾ ਤੋਂ ਇਕ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਿੰਕ ਸੜਕ ਤੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਸੜਕ ਸਾਨੂੰ ਪਰਾਗਪੁਰ ਤੇ ਗਰਲੀ Village Pragpur and Garali ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੜਕ ਤੰਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 

ਜਦ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਿੰਡ ਪਰਾਗਪੁਰ Village Paragpur ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹੋਈਏ। ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਗਲੀਆਂ (Cobblestone streets) ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਢਲਾਣਦਾਰ ਛੱਤਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਝਰੋਖੇ ਅੱਜ ਵਿਚ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰ ਪਾਰਕ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰੇ, ਤਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।

ਪਤਨੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਹਵੇਲੀਆਂ ਦੇ ਝਰੋਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: "ਅੱਜ ਦੇ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਹੱਪਣ ਕਿੱਥੇ?"

ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ "ਇਹ 'ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ' ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ... ਇਹ ਸਭ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਗਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨੇ। ਇੱਥੇ ਵਕਤ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜੀ ਹੌਲੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।" 

ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਇਕ ਤਲਾਬ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਤਨ ਘਰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਬਜਾਰ ਵਿਚਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਤੇ ਆਕੇ ਕਾਰ ਕੋਲ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਰਲੀ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਇਕ ਖੱਡ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਗਰਲੀ Village Garali ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਖੱਡਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਲੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਅਸੀਂ ਨੌਰੰਗ ਯਾਤਰੀ ਨਿਵਾਸ Naurang Yatri Niwas ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤ ਕੋਲ ਰੁੱਕਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਹੋਟਲ ਹੈ। ਹੋਟਲ ਦਾ ਸਟਾਫ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੀਝ ਨਾਲ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਯਾਤਰੀ ਰੁੱਕਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰੇਕ ਫਾਸਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਗਰਲੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ (Italianate) ਅਤੇ ਗੌਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਗਰਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ।"

ਅਸੀਂ ਜਦ ਘਰ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ ਇਹ ਦੋ ਪਿੰਡ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਇੱਥੇ ਗਰਲੀ ਵਿਚ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਰਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੁਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। 

ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕ ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

देश के पहले हैरिटेज गांवों की यात्रा

Eco Park Nurpur Travel Guide | Forest Trails, Silence & Memories

Through the same lane by which I had earlier entered the city from the main road on one side and reached the fort, I now came out onto the main road on the other side of Nurpur city. On this side is the Nurpur bus stand. Here I asked for directions to Nurpur’s Eco Park. A local shopkeeper told me to ask the bus conductor—if the bus dropped me near the Eco Park, that would be fine; otherwise, it wasn’t very far on foot either.

I decided to walk. A little ahead, after turning onto the Kangra road, the gate of the Eco Park appears. Near the gate, there is also a signboard of Khushinagar village. After buying a ticket for 10 rupees, I went inside. The park has been developed by the Forest Department of the Himachal Pradesh government. The entry gate of Eco Park is quite beautifully made, but the first glimpse inside is somewhat disappointing, as the lack of regular maintenance is evident.

I begin walking along the park’s pathways and soon find myself in a small forest filled with tall trees and dense bushes. It is a place worth visiting for nature lovers. Inside, there is complete silence. Perhaps it is because of this very silence that more couples come here than nature enthusiasts. I take a few photographs of trees and flowers and continue moving forward along the winding paths.

In some families in Rajasthan, when senior male members of the household (such as the father-in-law or elder brother-in-law) pass by, the daughter-in-law stands facing the wall. A couple was talking nearby. Hearing the sound of my footsteps, the girl turned her face to the other side, and as I walked past, she kept her back towards me, as if

she did not want any stranger to see her face. For a moment, I felt as though I had entered the place as a lone “elder brother-in-law.”

After taking a brief round of the Eco Park, I returned to the road. I signaled to a bus coming from Kangra, and it stopped. When I asked the conductor, he told me the bus was going to Jasur. I bought a ticket for Jasur. As soon as I got down at Jasur, I easily found a bus going towards Talwara.

On the way, memories of my student days came back to me, because students from several villages were returning home by bus after school. The number of girls was more than that of boys. They were buying tickets worth five rupees each. In our days, there used to be no separate student

ticket. All those conductors and drivers also came to mind, in whose buses we had once traveled during our years of study.

On the way, the bus takes a break of about ten minutes at Fatehpur. Soon after, the bus reaches Talwara. The sun has already set. I start walking towards my home.

And here my journey to Nurpur comes to an end. We will meet again soon with a new journey.

To read Previous Part Click Here

To read Very First Part of This series Click Here

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

हिंदी  में पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें